Του Μιχαλόπουλου Αθανάσιου
Η άμεση γνώση στη φιλοσοφία αναφέρεται στην επίγνωση ενός αντικειμένου, μιας αλήθειας ή μιας κατάστασης χωρίς τη διαμεσολάβηση λογικών συλλογισμών, αποδείξεων ή ενδιάμεσων εννοιών. Είναι η γνώση που προσλαμβάνεται «με την πρώτη ματιά», ως κάτι αυτοφανές και δεδομένο. Αυτό το είδος γνώσης εμφανίζεται συνήθως ως ξαφνική αποκάλυψη χωρίς να έχει προηγηθεί δήθεν κάποια διαλεκτική εσωτερική διεργασία.
Βασικά Χαρακτηριστικά της Άμεσης Γνώσης
Απουσία Διαμεσολάβησης: Δεν απαιτείται κάποια διαδικασία (π.χ. επαγωγή ή παραγωγή) για να φτάσουμε στο συμπέρασμα. Το υποκείμενο έρχεται σε απευθείας επαφή με το αντικείμενο.
Αυτοφάνεια: Η αλήθεια της θεωρείται βέβαιη και δεν χρειάζεται περαιτέρω θεμελίωση.
Αισθητηριακή Αντίληψη & Ενόραση: Συχνά ταυτίζεται με τα δεδομένα των αισθήσεων (π.χ. «βλέπω ότι ο ουρανός είναι μπλε») ή με την πνευματική ενόραση (intuition), όπως οι αξιωματικές αλήθειες των μαθηματικών.
Παραδοσιακά, πολλοί φιλόσοφοι (όπως ο Καρτέσιος ή οι Εμπειριστές) θεωρούσαν την άμεση γνώση ως το πιο στέρεο θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζεται όλο το οικοδόμημα της ανθρώπινης νόησης. Είναι όμως μια γνώση που προέρχεται από νοητική εσωτερική επεξεργασία και συμβαίνει ασυνείδητα πολλές φορές. Παρακάτω θα κομίσω τα επιχειρήματα του Χέγκελ για τη φύση της υποτιθέμενης άμεσης γνώσης.
Η Θέση του Χέγκελ (Hegel) για την Άμεση Γνώση
Ο Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ ασκεί μια από τις πιο διάσημες κριτικές στην έννοια της άμεσης γνώσης, κυρίως στο έργο του «Φαινομενολογία του Πνεύματος», στο κεφάλαιο για την Αισθητηριακή Βεβαιότητα.
Η θέση του μπορεί να συνοψιστεί στα εξής σημεία:
1. Η Απάτη της «Καθαρής» Αμεσότητας
Ο Χέγκελ υποστηρίζει ότι η άμεση γνώση (αυτό που ονομάζουμε «εδώ και τώρα» της αίσθησης) είναι στην πραγματικότητα η πιο φτωχή και αφηρημένη μορφή γνώσης. Όταν λέμε «αυτό είναι ένα δέντρο», χρησιμοποιούμε ήδη την καθολική έννοια «δέντρο» για να περιγράψουμε το συγκεκριμένο αντικείμενο. Επομένως, η γνώση μας δεν είναι πια άμεση, αλλά διαμεσολαβείται από τη γλώσσα και τις έννοιες.
2. Τα «Καθολικά» στοιχεία
Ακόμα και οι πιο απλές λέξεις που χρησιμοποιούμε στην άμεση γνώση, όπως το «Αυτό», το «Εδώ» ή το «Τώρα», είναι καθολικές έννοιες παρμένες μέσα από την εμπειρία ή τον εξωτερικό κόσμο. Για παράδειγμα το «Τώρα» είναι νύχτα, αλλά σε λίγες ώρες το ίδιο «Τώρα» θα είναι ημέρα. Το «Εδώ» είναι ένα δέντρο, αλλά αν στρίψω το κεφάλι μου, το «Εδώ» είναι ένα σπίτι. Συνεπώς, η αλήθεια της άμεσης γνώσης καταρρέει μόλις προσπαθήσουμε να την εκφράσουμε, αποδεικνύοντας ότι η γνώση είναι πάντα μια διαδικασία συσχετισμού.
3. Η Διαμεσολάβηση (Vermittlung)
Για τον Χέγκελ, δεν υπάρχει καθαρή άμεση γνώση. Κάθε γνώση είναι διαμεσολαβημένη, αποτέλεσμα εσωτερικών συλλογισμών. Ακόμα και η αυτοσυνειδησία μας αναπτύσσεται μέσα από τη σχέση μας με τον «Άλλο» και τον κόσμο. Η αλήθεια δεν βρίσκεται στην αρχική, ακατέργαστη εντύπωση, αλλά στο αποτέλεσμα μιας λογικής διαδικασίας που συνδέει το υποκείμενο με το αντικείμενο. Έτσι, λοιπόν, ενώ η παραδοσιακή φιλοσοφία βλέπει την άμεση γνώση ως το «τέλος» της αναζήτησης (τη βεβαιότητα), ο Χέγκελ τη βλέπει μόνο ως την αφετηρία, η οποία πρέπει να αναιρεθεί και να ξεπεραστεί ώστε να φτάσουμε στην πραγματική, συγκεκριμένη γνώση μέσω της διαλεκτικής.
