Του Μιχαλόπουλου Αθανάσιου
Η θέση ότι «ο νους είναι δημιούργημα του υλικού οργανισμού» (υλισμός/ αναδυόμενος φυσικαλισμός) έχει δεχθεί ισχυρή κριτική από διάφορες φιλοσοφικές παραδόσεις. Παρατίθενται παρακάτω συστηματικά επιχειρήματα εναντίον της, ομαδοποιημένα, με έμφαση σε κλασικές και ηπειρωτικές προσεγγίσεις που συναντούν συχνά το ενδιαφέρον κάθε αναζητητή.
Το επιχείρημα της νοητικής εγκυρότητας (Frege – Husserl – Gödel)
Αν ο νους είναι προϊόν βιολογικών αιτίων, τότε οι σκέψεις μας εξηγούνται αιτιακά, όχι λογικά.Όμως η λογική εγκυρότητα (π.χ. αν Α τότε Β) δεν ανάγεται σε νευρωνικές αιτίες.Η αλήθεια ενός συλλογισμού δεν εξαρτάται από τη φυσιολογία του εγκεφάλου. Άρα, ο νους δεν μπορεί να εξαντλείται σε οργανικές διεργασίες, γιατί η λογική υπερβαίνει την αιτιότητα.
Το επιχείρημα της υποκειμενικής εμπειρίας
Η οργανική περιγραφή εξηγεί πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος, όχι πώς βιώνεται η εμπειρία.Η θέση «πώς είναι να αισθάνομαι πόνο» δεν προκύπτει από καμία φυσική περιγραφή. Αν πραγματικά ο ψυχικός πόνος (κατάθλιψη, ψυχασθένεια ή διάφορες ψυχικές παθήσεις) ήταν ζήτημα υλικής ιατρικής/ψυχιατρικής αντιμετώπισης, με ένα δισκίο που θα προκαλούσε τις ανάλογες επιθυμητές βιοχημικές νευρωνικές αντιδράσεις, τότε θα εξαλειφόταν. Οπότε η συνείδηση δεν αναδύεται επαρκώς από οργανικές ιδιότητες.
Το επιχείρημα του Brentano
Οι νοητικές καταστάσεις έχουν περιεκτικότητα (σκέφτομαι κάτι), εμφορούνται από προκαταλαμβανόμενες δημιουργημένες νοηματικές συνάψεις του νου. Οι οργανικές αυτές διεργασίες όμως δεν έχουν εγγενές νόημα, μόνο αιτιακές σχέσεις, οπότε το νόημα δεν είναι βιολογικό προϊόν.
Ανακλαστικότητα του νου
Ο νους δεν είναι απλώς αντικείμενο, μπορεί να γίνει υποκείμενο που στοχάζεται τον εαυτό του. Καμία οργανική δομή δεν είναι αυτοθεμελιούμενη. Επισημαίνει ο Χέγκελ ότι η συνείδηση δεν είναι πράγμα αλλά κίνηση αυτοαναφοράς και στο έργο του Επιστήμη της Λογικής" εξάγει το λογικό συμπέρασμα ότι ο νους δεν είναι απλό παράγωγο οργανικών λειτουργιών.
Η ελευθερία της βούλησης
Αν ο νους παράγεται πλήρως από οργανικές αιτίες, τότε οι πράξεις μας είναι προκαθορισμένες, δηλαδή είναι αδύνατον να υπερβούμε τη ίδια τη φύση της πραγματικότητας που μας καθόρισε γενετικά. Ιστορικά όμως συνειδητοποιούμε ότι η ανθρώπινη βούληση δύναται να αναιρέσει ή να αναπροσδιορίσει την ίδια τη δομή της φυσικής πραγματικότητας δεικνύοντας ότι τον έλεγχο και τον συντονισμό τον έχει σαφώς ο νους. Ταυτόχρονα η ηθική ευθύνη προϋποθέτει ελευθερία. Ο άνθρωπος είναι σε θέση να λαμβάνει αποφάσεις και να προβαίνει σε ενέργειες που η ποιότητά τους δεν προέρχεται από τη φύση. Αυτό δεικνύει ότι η νοητική προαίρεση υπερβαίνει μπορεί να καθορίζει την υλική φυσική δομή των πραγμάτων σύμφωνα με τη βούλησή του. Ο ανθρώπινος πολιτισμός (επιστήμες, αρχιτεκτονική/πολεοδομική συγκρότηση πόλεων, ανθρώπινες δραστηριότητες και παρεμβάσεις κλπ) φαίνεται ξεκάθαρα να είναι κάτι που υπερβαίνει κάθε υποψία εξάρτησης της νοητικής και πνευματικής ενέργειας από τις υλικές δια-υποατομικές διεργασίες.
Ο νους ως μη-χωρική αρχή
Ο νους συλλαμβάνει αχρονικές και άυλες οντότητες (μαθηματικά, Ιδέες) κατά τον Πλάτωνα και τον Πλωτίνο. Πώς γίνεται κάτι υλικό να συλλαμβάνει κάτι άυλο ή μη υπαρκτό; Αν μια ιδέα ή μια σκέψη που αναφέρεται σε κάτι δυνατόν αντικειμενικό δεν υπάγει την προέλευσή της σε κάτι υπαρκτό, τότε πώς είναι δυνατόν κάτι μη υπαρκτό (υποτίθεται ο νους) να συγκροτεί, να καθορίζει, να αλλάζει και να διαμορφώνει τις μορφές και τον υλικό κόσμο; Το χωρικό (ύλη) δεν μπορεί να δημιουργεί το μη-χωρικό. Μας λέει ο Πρόκλος: «τὸ νοεῖν οὐ γίγνεται ἐκ τοῦ σωματικοῦ». Ένας δημιουργικός νους προηγείται οντολογικά του οργανισμού, γιατί είναι λογικά αδύνατο το νοερό δημιούργημα (νους) να καθορίζει το δημιουργό του (ύλη)
Το επιχείρημα της αυτοαναίρεσης
Αν η πεποίθηση ότι «ο νους είναι προϊόν του οργανισμού» είναι απλώς βιολογικό αποτέλεσμα, τότε δεν έχουμε λόγο να τη θεωρούμε αληθή, αλλά μόνο εξελικτικά χρήσιμη. Είναι ανόητο να κάνουμε λόγο για αλήθεια, για γνώση και παιδεία, εφόσον ο υλισμός υπονομεύει την ίδια του τη γνωσιακή αξίωση.
Υπαρξιακό – φαινομενολογικό επιχείρημα
Ο άνθρωπος δεν έχει νου όπως έχει όργανα. Ο νους δεν αποτελεί μέρος ή τμήμα του οργανισμού. Είναι νόηση-εν-κόσμω, όχι μηχανή με λογισμικό, μας λέει ο Χάιντεγκερ. Ο νους δεν δύναται να εξηγηθεί ως οργανικό «παραγόμενο». Πώς γίνεται να αποδείξει κανείς τη μη ύπαρξη του πνεύματος/νου όταν όλα τα μέσα και οι μέθοδοι που μετέρχεται είναι το ίδιο υλικά στοιχεία με εκείνα που χρησιμοποιεί ο φυσικός σε ένα πείραμα; Αυτό φανερώνει ότι νομίζουν πως το πνεύμα είναι απαραίτητο να είναι κάτι υλικό για να υπάρχει.Το τεράστιο λογικό σφάλμα που κάνουν οι υλιστές είναι ότι προσδίδουν την έννοια του υπαρκτού μόνο σε κάτι υλικό.
Η αυτοαντίφαση των υλιστών
Ενώ ακραίοι υλιστές φιλόσοφοι ή διανοητές που ισχυρίζονται ότι δεν υπάρχει νους έχουν γράψει μεγάλα αξιόλογα έργα, μετήλθαν τον νου για να τα δομήσουν. Πώς θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει ένα επιστημονικό ή φιλοσοφικό έργο που αρνείται την ύπαρξη του νου χωρίς να μετέλθει τον νου και τη σκέψη;
ΠΑΡΑΤΙΘΕΤΑΙ ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ
Διατύπωση του προβλήματος
Η θέση «ο νους είναι δημιούργημα του οργανισμού» εξηγεί τη σκέψη αιτιακά: σκέψη = αποτέλεσμα νευρωνικών/βιολογικών διεργασιών.
Όμως η λογική σκέψη δεν κρίνεται με βάση τα αίτια που την παρήγαγαν, αλλά με βάση:
-
την εγκυρότητα
-
την αλήθεια
-
τη συνεπαγωγή
Κεντρικό επιχείρημα
-
Οι οργανικές διεργασίες λειτουργούν μέσω αιτιότητας (Α → Β).
-
Η λογική λειτουργεί μέσω νοητικής αναγκαιότητας (αν Α, τότε αναγκαστικά Β).
-
Η αιτιότητα δεν θεμελιώνει την αναγκαιότητα.
-
Άρα, η λογική εγκυρότητα δεν μπορεί να ανάγεται σε οργανικές διεργασίες.
➡ Συμπέρασμα:
Αν ο νους ήταν απλώς βιολογικό προϊόν, η λογική δεν θα είχε δεσμευτική ισχύ, αλλά θα ήταν απλώς ένα φυσικό συμβάν.
Παράδειγμα
Ο συλλογισμός:
Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοίΟ Σωκράτης είναι άνθρωποςΆρα ο Σωκράτης είναι θνητός
Δεν είναι έγκυρος επειδή έτσι «πυροδότησαν» οι νευρώνες μας, αλλά επειδή δεν μπορεί να είναι ψευδής αν οι προκείμενες είναι αληθείς. Καμία βιολογική περιγραφή δεν εξηγεί αυτό το "δεν μπορεί".
