Του Μιχαλόπουλου Αθανάσιου
Στη φιλοσοφία του Πλωτίνου, η έννοια της έκστασης αποτελεί το αποκορύφωμα της πνευματικής ανάβασης της ψυχής και την τελική της ένωση με το Εν (το Απόλυτο, το Αγαθό). Στην προκείμενη περίπτωση τίθεται το ζήτημα εάν στην κατάσταση αυτή βιώνεται κάποια άμεση μορφή γνώσης, ένα ζήτημα πολύ σημαντικό για την κατανόηση της νεοπλατωνικής γνωσιολογίας και μυστικιστικής εμπειρίας. Θα διεξαχθεί μια κριτική θεώρηση σχετικά με το αν συναντάμε στην πλωτινική έκσταση κάποια μορφή άμεσης γνώσης (ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΜΕΣΗ ΓΝΩΣΗ). Η έκσταση δεν αποτελεί "γνώση" με την παραδοσιακή, νοητική έννοια του όρου, αλλά μια κατάσταση υπέρβασης της γνώσης, μια άμεση "βιωματική παρουσία" που καταργεί τη δυαδικότητα υποκειμένου και αντικειμένου.
Η υπέρβαση της νοητικής γνώσης
Για τον Πλωτίνο, η γνώση (νόησις) ανήκει στη σφαίρα του Νου (της δεύτερης υπόστασης). Η νοητική γνώση προϋποθέτει αναγκαστικά μια δυαδικότητα: τον γινώσκοντα (το υποκείμενο) και το γινωσκόμενο (το αντικείμενο) [1]. Ακόμη και στον Νου, όπου το υποκείμενο και το αντικείμενο ταυτίζονται (ο Νους νοεί τον εαυτό του και τις Ιδέες), εξακολουθεί να υφίσταται μια μορφή πολλαπλότητας και ετερότητας.
Όπως εξηγεί ο Πλωτίνος στην Εννεάδα VI.9 (Περὶ τἀγαθοῦ ἢ τοῦ ἑνός), η επίγνωση του Ενός δεν επιτυγχάνεται μέσω της γνώσης ή της νόησης που ανακαλύπτει τα νοητά όντα, αλλά μέσω μιας "παρουσίας ανώτερης από κάθε γνώση" (κατὰ παρουσίαν ἐπιστήμης κρείττονα) [2]. Όταν η ψυχή ή ο νους γνωρίζει, εγκαταλείπει την ενότητά του, καθώς η γνώση συνεπάγεται την καταγραφή και τη διάκριση πραγμάτων, γεγονός που οδηγεί στην πολλαπλότητα [2]. Επομένως, για να προσεγγίσει το Εν, η ψυχή πρέπει να αφήσει πίσω της κάθε αντικείμενο σκέψης, ακόμη και το υψηλότερο.
Η έκσταση ως παρουσία και "άλλος τρόπος όρασης"
Η έκσταση περιγράφεται από τον Πλωτίνο όχι ως μια γνωστική διαδικασία, αλλά ως μια κατάσταση όπου ο εαυτός εξέρχεται από τα όριά του (ἔκστασις σημαίνει κυριολεκτικά "το να στέκεται κανείς έξω από τον εαυτό του") [3]. Στην Εννεάδα VI.9.11, η εμπειρία αυτή περιγράφεται ως εξής:
"Εκεί, πράγματι, δεν υπήρχε σχεδόν καθόλου όραση, εκτός αν επρόκειτο για έναν άγνωστο τρόπο· ήταν μια έξοδος από τον εαυτό, μια απλοποίηση, μια παραίτηση, μια προσέγγιση προς την επαφή και ταυτόχρονα μια ανάπαυση..." [4]
Στην κατάσταση αυτή, δεν υπάρχουν δύο (θεατής και θεώμενο). Ο άνθρωπος συγχωνεύεται/ενώνεται με το Υπέρτατο, γίνεται ένα με αυτό, δηλαδή το "κέντρο συμπίπτει με κέντρο" [5]. Εφόσον καταργείται η διάκριση μεταξύ αυτού που βιώνει και αυτού που βιώνεται, δεν μπορεί να γίνει λόγος για "γνώση" με την αυστηρή έννοια. Είναι μια άμεση, αδιαμεσολάβητη βιωματική ταύτιση, όχι γνώση.
Η μνήμη και η επιστροφή
Ένα κρίσιμο φιλοσοφικό πρόβλημα που προκύπτει είναι πώς μπορούμε να μιλάμε για αυτή την εμπειρία εάν υπερβαίνει τη γνώση. Ο Πλωτίνος αναγνωρίζει ότι η ίδια η έκσταση είναι άρρητη [2]. Ωστόσο, όταν η ψυχή επιστρέφει από την εκστατική ένωση στην κανονική της κατάσταση, διατηρεί μια ανάμνηση ή ένα αποτύπωμα αυτής της εμπειρίας [4].
Η γνώση, επομένως, δεν υφίσταται κατά τη διάρκεια της έκστασης, αλλά εμφανίζεται εκ των υστέρων, όταν ο νους προσπαθεί να μεταφράσει την αδιαμεσολάβητη εμπειρία της ενότητας σε έννοιες και λέξεις. Η φιλοσοφία και η διαλεκτική λειτουργούν ως προετοιμασία για την έκσταση, καθοδηγώντας την ψυχή μέχρι το κατώφλι του Ενός, αλλά το τελικό βήμα απαιτεί την εγκατάλειψη της ίδιας της φιλοσοφικής γνώσης [6].
Συμπερασματικά, κατά τον Πλωτίνο, στην έκσταση δεν βιώνεται γνώση με την έννοια της νοητικής σύλληψης ή της σχέσης υποκειμένου-αντικειμένου. Αντίθετα, βιώνεται μια κατάσταση που είναι ανώτερη από τη γνώση (ὑπὲρ ἐπιστήμην). Είναι μια άμεση, οντολογική ταύτιση και παρουσία, όπου η ψυχή γίνεται το ίδιο το φως του Ενός. Η γνώση αποτελεί το όχημα που μας φέρνει κοντά στο Εν, αλλά στην τελική στιγμή της ένωσης, η γνώση πρέπει να υπερβαθεί για να δώσει τη θέση της στην απόλυτη ενότητα. Όλη η εσωτερική νοητική διεργασία που λαμβάνει χώρα μέσα στον Νου βασίζεται στον Λόγο. Η φιλοσοφική λογική αποτελεί την προϋπόθεση ώστε να φθάσει η λογική ψυχή στο κατώφλι του Ενός. Ο ορθός λόγος αποτελεί τη βάση εργασίας των εσωτερικών διεργασιών για όλους τους Έλληνες φιλοσόφους.
Παραπομπές:
[1]: Εννεάδες Πλωτίνου VI.9.4
[2]: Εννεάδες Πλωτίνου VI.9.4
[3]: Έκσταση και θέαση στη δυτική σκέψη, Lo Sguardo, 2022. [4]: Εννεάδες Πλωτίνου VI.9.11
[5]: Εννεάδες Πλωτίνου VI.9.10[6]: Yount, D. J., Ο Πλάτων και ο Πλωτίνος για τον μυστικισμό, Επιστημολογία και Ηθική
