Του Μιχαλόπουλου Αθανάσιου
Σύμφωνα με τον Πρόκλο, ο ανθρώπινος νους δεν είναι αυτομάτως ο προσωπικός μας δαίμων. Ο νους είναι η εσωτερική, συγγενής προς το θείο δύναμη της ψυχής· ο προσωπικός δαίμων είναι χωριστή, ανώτερη ψυχική ή θεία οντότητα, η οποία εποπτεύει, καθοδηγεί και συνδέει την ανθρώπινη ψυχή με τους θεούς. Η φράση του Πλάτωνος στον "Τίμαιο", σύμφωνα με την οποία «ο θεός έδωσε σε καθέναν μας έναν δαίμονα», δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως απόλυτη ταύτιση του δαίμονα με τον ανθρώπινο νου. Φαίνεται ο Πλάτων να χρησιμοποιεί εκεί μια εσωτερική και συμβολική γλώσσα, ενώ ο Πρόκλος αποσαφηνίζει την οντολογική διάκριση.
Επιχειρήματα που δεικνύουν ότι ο νους δεν ταυτίζεται με τον δαίμονά μας:
1. Το επιχείρημα για τον μεσολαβητικό χαρακτήρα του δαίμονα προέρχεται από το "Συμπόσιο" 202d–e. Εκεί η Διοτίμα εξηγεί ότι ο Έρως είναι δαίμων, δηλαδή μεσάζων ανάμεσα στους θεούς και στους ανθρώπους:
«Πᾶν τὸ δαιμόνιον μεταξύ ἐστι θεοῦ τε καὶ θνητοῦ.» Και λίγο παρακάτω: «Θεὸς δὲ ἀνθρώπῳ οὐ μείγνυται, ἀλλὰ διὰ τούτου γίνεται πᾶσα ἡ ὁμιλία καὶ ἡ διάλεκτος θεοῖς πρὸς ἀνθρώπους…»
Δηλαδή, οι άνθρωποι είναι αδύνατον να επικοινωνήσουν άμεσα με τους θεούς. Η επικοινωνία πραγματοποιείται μέσω του δαιμονίου γένους. Ο δαίμων, επομένως, δεν είναι απλώς μια λειτουργία της ανθρώπινης λογικής. Είναι ενδιάμεσος όρος μιας ολόκληρης κοσμικής ιεραρχίας. Οι δαίμονες είναι «σύνδεσμοι μεταξύ του νοερού κόσμου και των ανθρώπων» και μέσω αυτών πραγματοποιείται η άνοδος των ψυχών προς τους θεούς.
Το επιχείρημα έχει την ακόλουθη μορφή: α. Ο άνθρωπος βρίσκεται στο κατώτερο και διαιρεμένο επίπεδο της κοσμικής τάξης, β. οι θεοί υπερβαίνουν τον ανθρώπινο και τον ψυχικό κόσμο, γ. ο νους μας, μολονότι συγγενεύει με το θείο, ανήκει ακόμη στην ανθρώπινη ψυχή, δ. άρα χρειάζεται ένας ενδιάμεσος όρος που να συνδέει τον άνθρωπο με το ανώτερο θείο, ε.Αυτός ο ενδιάμεσος όρος είναι ο προσωπικός δαίμων.
Εάν ο προσωπικός δαίμων ήταν απλώς ο ίδιος ο νους μας, τότε η πλατωνική μεσολάβηση θα έχανε το οντολογικό της νόημα: ο μεσάζων θα ήταν ταυτόχρονα το ίδιο το μέρος της ψυχής που χρειάζεται να οδηγηθεί προς τα άνω.
2. Ο προσωπικός δαίμων δεν είναι ο ίδιος με τον κοινό «Αγαθό Δαίμονα»
Είναι σημαντικό να κάνουμε ακόμη μία διάκριση. Δεν ταυτίζονται ο προσωπικός δαίμων κάθε ανθρώπου με τον γενικό ή αρχετυπικό «Αγαθό Δαίμονα». Ο τελευταίος είναι καθολικότερη θεία αρχή ή σειρά δαιμόνων, ενώ ο προσωπικός δαίμων είναι η συγκεκριμένη οντότητα που έχει αναλάβει την εποπτεία μιας συγκεκριμένης ψυχής. Η διάκριση αυτή συνδέεται με τις αναφορές του Πρόκλου στον "Αλκιβιάδη" και στην "Πολιτεία". Ο προσωπικός δαίμων δεν είναι απλώς μια αφηρημένη «ηθική συνείδηση». Έχει συγκεκριμένη θέση μέσα στην ιεραρχία των δαιμονικών όντων και αντιστοιχεί στην κατάσταση και στην αξία της ψυχής.
Από τα "Σχόλια στον Αλκιβιάδη" του Πρόκλου στα χωρία 79, 83, 114 συμπεραίνουμε ότι:
- οι τελειότερες ψυχές τίθενται υπό ισχυρότερους δαίμονες,
- οι ατελέστερες υπό κατώτερους,
- και ο δαίμων του Σωκράτους θεωρείται κορυφαίος, σχεδόν θεϊκός, επειδή ο Σωκράτης βρίσκεται σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο καθάρσεως.
Στο "Σχόλιο στον Αλκιβιάδη", χωρίο 83, ο Πρόκλος συνδέει το σωκρατικό δαιμόνιο με τον Απόλλωνα και την κάθαρση. Το σωκρατικό δαιμόνιο δεν παρουσιάζεται ως μια απλή εσωτερική σκέψη του Σωκράτη, αλλά ως ιδιαίτερος φύλακας με υπερβατική προέλευση.
3. Η σταθερότητα του προσωπικού δαίμονα
Ο Πρόκλος αποδίδει στον προσωπικό δαίμονα σταθερότητα και συνέχεια που δεν ταιριάζει με την έννοια του ανθρώπινου νου.Σύμφωνα με το "Σχόλιο στον Αλκιβιάδη" 76, ο δαίμων που έχει αναλάβει την ψυχή δεν αλλάζει κατά τη διάρκεια μιας ενσάρκωσης. Είναι ο ίδιος από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο και την πορεία της ψυχής προς τους κριτές. Αντίθετα, ο ανθρώπινος νους ενεργεί άλλοτε και άλλοτε όχι, επηρεάζεται από το σώμα, μπορεί να βρίσκεται σε άγνοια ή πλάνη και υπόκειται στην εναλλαγή της ανθρώπινης ζωής. Ο προσωπικός δαίμων, όμως, είναι ο σταθερός κυβερνήτης και φύλακας της ψυχής. Η λειτουργία του είναι υπερβατική και όχι απλώς ψυχολογική. Ο δαίμων προΐσταται των εσωτερικών κινήσεων του ανθρώπου, ενώ η Τύχη συνδέεται περισσότερο με τις εξωτερικές περιστάσεις και την τακτοποίηση των αιτίων που προκύπτουν από τον βίο. Αυτή η διάκριση είναι σημαντική, διότι δείχνει ότι ο προσωπικός δαίμων δεν είναι απλώς το διανοητικό μέρος του ανθρώπου. Είναι ο κυβερνήτης της ψυχής που βρίσκεται πάνω από τον άνθρωπο, αν και παραμένει συνδεδεμένος μαζί του.
4. Δύσκολα χωρία στον Πρόκλο
Υπάρχουν κάποια δύσκολα χωρία στα σχόλια του Πρόκλου στον Αλκιβιάδη στα οποία ο ίδιος ο Σωκράτης μπορεί να λειτουργεί αναλογικά ως νους και ως δαίμων. Το δυσκολότερο χωρίο βρίσκεται στο 46.7–8. Ο Πρόκλος λέει, σε νεοελληνική απόδοση:
«Ο ίδιος ο άνθρωπος είναι λοιπόν και δαίμων και νους: νους ως συνδεδεμένος με την ψυχή, δαίμων ως συνδεδεμένος με την ψυχή που χρησιμοποιεί σώμα.»
Το χωρίο αυτό μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνεται ότι ταυτίζει τον δαίμονα με τον νου. Όμως η ακριβέστερη ερμηνεία είναι διαφορετική. Ο Πρόκλος δεν λέει ότι ο δαίμων και ο νους είναι μία και η αυτή οντότητα. Λέει ότι ο Σωκράτης, στο αλληγορικό επίπεδο του διαλόγου, παίζει δύο ρόλους:
α.είναι ο «νους» σε σχέση με τον Αλκιβιάδη ως ψυχή,
β. είναι ο «δαίμων» σε σχέση με τον Αλκιβιάδη ως ψυχή που χρησιμοποιεί σώμα.
Η διάκριση είναι ανάμεσα στη σκέτη ψυχή και στην ενσώματη ψυχή. Ο Σωκράτης εμφανίζεται ως νους όταν καθοδηγεί την ψυχή προς τη γνώση και ως δαίμων όταν λειτουργεί ως υπερβατικός φύλακας της ενσώματης ζωής. Άρα, το «δαίμων και νους» είναι αναλογική ταύτιση λειτουργιών ή ρόλων, όχι οντολογική ταύτιση δύο πραγμάτων. Ο MacIsaac επισημαίνει ρητά ότι το χωρίο δεν πρέπει να διαβαστεί ως ισχυρισμός ότι «ο δαίμων της ψυχής και ο νους της ψυχής είναι οι ίδιοι». Ο Σωκράτης επιτελεί και τις δύο λειτουργίες μέσα στην αλληγορία του Πρόκλου. Ο παραλληλισμός αυτός δείχνει συγγένεια, όχι ταυτότητα. Όπως ο νους είναι ανώτερη αρχή σε σχέση με την ψυχή, έτσι και ο προσωπικός δαίμων είναι ανώτερος φύλακας σε σχέση με την ενσώματη ανθρώπινη ύπαρξη.
Επομένως κατά πρώτον δεν πρέπει να συγχέουμε τη λογική ψυχή μας με τον κατ ουσία δαίμονα που μας έχει λάχει, οι οποίοι είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Κατά δεύτερον όπως μας επισημαίνει καθαρά ο Πλάτων, είναι αδύνατη η επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων και θεών. Μόνο μέσω των δαιμονικών/αγγελικών όντων δύναται να επιτευχθεί η επικοινωνία ανθρώπων και θεών. Κατά τρίτον, σύμφωνα με τον Πρόκλο, βεβαίως η πνευματική φιλοσοφική άσκηση με υπηρεσία στον Λόγο και την αρετή είναι η πρώτη προϋπόθεση ώστε να επικοινωνήσουμε με τον θείο κόσμο. Όμως αυτή η άμεση επαφή μέσω του Λόγου από μόνη της δεν αρκεί. Είναι απαραίτητη και η δεύτερη προϋπόθεση. Ποια είναι αυτή; Η επικοινωνία μας με τον δαίμονα που μας επιτηρεί και δεν έχει καμιά άμεση σωματική ή νοητική επαφή με μας (δεν είναι ο νους μας, γιατί αν ταυτιζόταν με τον νου μας, τότε θα αναμειγνυόταν το δαιμονικό αγγελικό γένος με τις λογικές και νοητικές πλάνες και την άγνοια του ανθρώπινου νου). Οι κατ ουσίαν δαίμονες, το ενδιάμεσο γένος, πρώτον δεν έχουν τρεπτή φύση, δηλαδή δεν μεταβάλλονται από την αγαθή φύση τους σε κάποια κακή φύση. Η ίδια η κοσμική ουρανία λειτουργία τους ταυτίζεται με την αγαθή ουσία τους καθεαυτή. Για αυτό ο Πρόκλος θεωρεί απαραίτητο στάδιο τη γνώση και χρήση της νοητικής τουλάχιστον θεουργίας (μέσω συνθημάτων, ουσιωδών λόγων) ώστε να συντονιστεί με τη δαιμονική φύση του ανώτερου καθοδηγητή μας.
Μας λέει στα σχόλια στον πρώτο Αλκιβιάδη (77.9–11) ο Πρόκλος: "Και κατά το ότι είμαστε ψυχές εξαρτιόμαστε μόνο από τον Νου, κατά το ότι όμως είμαστε ψυχές που χρησιμοποιούν σώμα χρειαζόμαστε τον δαίμονα." Όπως η ψυχή χρειάζεται νου για να ανέλθει, έτσι και η ψυχή που χρησιμοποιεί σώμα χρειάζεται φύλακα-δαίμονα ώστε να οδηγηθεί στον θείο κόσμο. Γράφει ο ίδιος ο Πλάτων στον διάλογο "Φαίδων, 107d":
"Λέγεται ότι τον καθένα, όταν πεθάνει, ο δαίμονας που του είχε οριστεί για όσο ζούσε από την τύχη, αναλαμβάνει να τον οδηγήσει σε κάποιον τόπο, όπου πρέπει, όσοι συγκεντρωθούν, αφού δικαστούν, να πάνε στον Άδη με οδηγό εκείνον στον οποίο έχει δοθεί εντολή να συνοδεύσει τους εδώ στον δρόμο τους προ τα εκεί. Αφού τους τύχουν εκεί όσα πρέπει να τους τύχουν και μείνουν όσο χρόνο πρέπει, ένας άλλος οδηγός πάλι τους φέρνει εδώ, και αυτό γίνεται σε πολλά και μεγάλα γυρίσματα του χρόνου."
Στο ανωτέρω χωρίο ο Σωκράτης μιλά για τον οδηγό που αναλαμβάνει να κατευθύνει την ψυχή μετά τον θάνατο. Η ψυχή δεν παρουσιάζεται ως αυτομάτως αυτοκαθοδηγούμενη από τον δικό της νου. Χρειάζεται πορεία, κρίση και καθοδήγηση μέσα στην κοσμική τάξη και αυτή η καθοδήγηση γίνεται από τον δαίμονα που της έχει λάχει. Σαφώς η καθοδήγηση αυτή δεν είναι κάποια μυθικού τύπου χωροχρονική μεταφορά, αλλά η διαλεκτική σχέση που συνάπτει η λογική ψυχή του ανθρώπου με τον σοφό δαιμονικό καθοδηγητή της όσο αυτή μετέρχεται των λεπτεπίλεπτων υλικών φορέων της.
Συμπερασματικά, είναι κομβικής σημασίας να επισημάνουμε τι ακριβώς υποστηρίζει ο Πρόκλος σχετικά με τη σχέση που λαμβάνει χώρα ανάμεσα στην λογική ψυχή μας και τον δαίμονά μας. Είναι μια επισήμανση που συμβαδίζει με την πλατωνική θεολογία και φιλοσοφία και η οποία αγνοείται από μεγάλο μέρος μελετητών και φιλοσοφικών αναζητητών.
Η θέση του Πρόκλου μπορεί να συνοψιστεί σε τέσσερις αρνήσεις και τρεις θετικές σχέσεις.
Αρνήσεις:
1. Ο προσωπικός δαίμων δεν είναι η λογική ψυχή.
2. Ο προσωπικός δαίμων δεν είναι ο μερικός νους.
3. Ο προσωπικός δαίμων δεν είναι το σωκρατικό «δαιμόνιο» με την έννοια μιας απλής εσωτερικής ψυχολογικής λειτουργίας.
4. Ο προσωπικός δαίμων δεν ταυτίζεται άμεσα με κάθε θεϊκό ή νοητικό στοιχείο που υπάρχει μέσα μας.
Θετικές σχέσεις:
1. Ο δαίμων είναι συγγενής προς τον νου.
2. Ο δαίμων ενεργεί ως φύλακας του νου, όπως ο νους ενεργεί ως ανώτερη αρχή της ψυχής.
3. Ο δαίμων μπορεί να ονομάζεται «νους» αναλογικά, όταν εξετάζεται ως προς την καθοδήγηση της ψυχής.
